Thema: De kwetsbare en onvolmaakte ander

meditatie de ander"Het is niet jij die de wereld een plaats geeft, maar het is de Ander, die jou aanspreekt, appelleert en jou een plaats geeft"
 
     Uit: het menselijk gelaat’ van Emmanuel Levinas

 

 

In de eerste twee meditatieavonden van deze serie stond primair de eigen kwetsbaarheid en onvolmaaktheid en hoe we daarmee omgaan centraal. De derde avond ging over Jezus als gids in een kwetsbaar en onvolmaakt bestaan. Deze 4e avond richten we onze aandacht vooral op de kwetsbaarheid en onvolmaaktheid van de ander. De vraag is hoe gaan wij, als kwetsbare onvolmaakte mensen om met de kwetsbare, onvolmaakte en weerloze ander..                                                               

Emmanuel Levinas, de Frans-Joodse filosoof van Litouwse afkomst confronteert ons in de korte koptekst direct met onze positie en verantwoordelijkheid ten opzichte van de Ander. Zijn filosofie is sterk beïnvloed door zijn krijgsgevangenschap in de Tweede wereldoorlog en de toenemende ik-gerichtheid zowel in de filosofie (o.a.Sartre, Heidegger) als in de westerse samenleving, met míjn mening, míjn ruimte, míjn portemonnee en míjn belangen. Daardoor zijn wij ons relationele vermogen verloren. Om dat weer terug te krijgen, moeten we in navolging van Levinas de rollen omdraaien en meer ruimte maken voor de ander om zichzelf te zijn. De ander doet een appèl op ons om op een andere manier in het leven te staan. Levinas gebruikt de term 'alteriteit' om de positie van de ander te benaderen vanuit de positie en het perspectief van de ander. Zodra we de ander proberen te begrijpen, brengen we het perspectief van de ander terug tot onze eigen begrippen, in termen die ons bekend zijn. Met alteriteit maakt Levinas ruimte voor de Ander als vreemd, onbekend en/of kwetsbaar. Om het overstijgende anders-zijn van de ander te benadrukken schrijft Levinas de Ander herhaaldelijk opzettelijk met een hoofdletter. 


Halleh Ghorashi, hoogleraar Diversiteit en Integratie bij de afdeling Sociologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam zegt :”Als we te veel met het ik bezig zijn, is het verschil zo groot als wij met elkaar in gesprek gaan, dat er geen gemeenschappelijke basis meer is. Dan vul ik de ruimte meteen met mijn ik, en de ander doet hetzelfde. Zo wordt het onmogelijk om een connectie te maken, en spreken we in feite langs elkaar heen. Hoe groter het verschil, hoe onmogelijker het wordt om verbinding te leggen.”                Om het ik te neutraliseren, al is het tijdelijk, moet je de ruimte leegmaken van zowel het ik, als het oordeel van het ik. De tussenruimte die vrij is van oordeel, is vervolgens open voor de ander om zich te presenteren. Zo kan de ander, bijvoorbeeld degene die gekwetst is, de vluchteling, de terminale patiënt, het verhaal van de ander vertellen. Als dat verhaal komt en je je eigen oordeel hebt opgeschort, zijn er altijd momenten van verbinding, want we zijn allemaal kwetsbare onvolkomen mensen. Ghorashi benadrukt dat als de ander zijn of haar verhaal vertelt, er een moment wordt gecreëerd dat verbinding tussen mensen maakt: “Dan is het mogelijk om meer te zien dan de aanvankelijk veronderstelde categorie van het ik en de ander. Dit meervoudige beeld biedt de mogelijkheid tot momenten van identificatie met mooie en minder mooie momenten, zoals momenten van sterkte en kwetsbaarheid, pijn en vreugde, overwinning en verlies. Door het delen van verhalen zonder oordeel, doen de gesprekspartners een appèl op elkaar om een gezamenlijke reis te beginnen. Een reis die afwisselend momenten van identificatie, distantie, ontroering, begrip of onbegrip kent”.

De gezamenlijke ‘reis’ van priester, hoogleraar Henri Nouwen en Adem Arnett in de Arkgemeenschap, Canada
Bovenstaande uiteenzetting wordt op indringende wijze vertolkt door Henri Nouwen in zijn boek ‘Adam’ waarin hij de betekenis beschrijft die Adam Arnett voor hem heeft gehad. Een verhaal over verbindende liefde tussen twee mensen die op totaal verschillende manieren kwetsbaar zijn. Adam kon niet praten, heeft voortdurend epileptische aanvallen en kan zonder hulp niet bewegen. Nouwen schreef het boek nadat hij een onverwachte stap maakte. Hij verkeerde in een existentiële crisis en was depressief. Hij brak zijn carrière aan de prestigieuze universiteiten Notre Dame (Indiana, VS), Yale (Connecticut, VS) en Harvard (Massachusetts, VS) af en ging wonen in een zogenaamde Arkgemeenschap in Canada. Over deze stap zei hij zelf het volgende: 

Tijdens de vele jaren dat ik student en docent was aan verschillende universiteiten, was ik me er nauwelijks van bewust wat liefde is. Ik had mijn eigen ruimte, beschikte voor een groot deel over mijn eigen tijd, ik koos mijn eigen vrienden, kocht mijn eigen boeken en ging waarheen ik wilde.                                                                                    Het was makkelijk om over liefde als het grote christelijke ideaal te spreken, maar voor grote delen van de dag, de week en het jaar kon ik me terugtrekken in mijn eigen wereldje waar ik me veilig voelde. Die veiligheid bracht echter ook eenzaamheid mee en die eenzaamheid leidde mij tot het besluit om in de Arkgemeenschap te leven.          Daar begon pas echt het grote avontuur van de liefde. Ik was niet meer het centrum van mijn eigen leven. Ik kon mijn eigen huisgenoten niet langer kiezen, noch reizen met wie of waarheen ik wilde.’

Tijdens de verzorging van Adam ontdekt Nouwen dat hij eigenlijk niet weet hoe hij met Adam moet omgaan. Alles wat hij zelf kan, doet en weet, is niet van toepassing op de zwaar gehandicapte Adam. Langzaam maar zeker leert Nouwen, dankzij Adam, een nieuw levensritme. Een ritme van luisteren naar de taal van het lichaam en van het hart. Hij verzucht: ‘Ik voel me als een beginner in de school van de liefde. Het is het gelaat van de ander, van Adam, dat op een non-verbaal niveau aan Nouwen appelleert en hem én Adem doen herleven. Het boek gaat over de diepe kern van het christelijk geloof: de liefde. Liefde die niet naar zichzelf wijst, maar altijd naar de ander. Aangrijpend is de waarheid van wat hij schreef, maar ook het diepe verlangen om zelf zo geliefd te zijn. Want je zult eerst die diepe, mysterieuze liefde moeten kennen om liefde uit te delen en staande te blijven.

Jan Wolsheimer maakt ons in zijn artikel ,’ Van Henri Nouwen leerde ik om echt te zijn, inclusief mijn worstelingen ’ attent op het feit dat Hillary Clinton in haar boek ‘What happened’ beschrijft dat zij in haar leven regelmatig teruggrijpt naar één van de boeken van Nouwen: ‘Eindelijk thuis‘ – waar Nouwen zijn persoonlijke visie op de gelijkenis van de verloren zoon geeft. Ze schrijft: ‘Het is een verhaal over onvoorwaardelijke liefde – de liefde van een vader, maar ook van dé Vader, die altijd klaar staat om ons lief te hebben ongeacht hoe vaak we gestruikeld of gevallen zijn.’ 

In veel landen zijn Arkgemeenschappen waar mensen zonder en met een beperking met elkaar samenleven. Zij proberen in praktijk te brengen wat Paulus schrijft in            1 Cor. 12 over de gemeente als lichaam van Christus. Met name in de verzen 22-25: ”Veeleer zijn die leden van het lichaam welke het zwakst schijnen, noodzakelijk, en juist die delen van het lichaam die wij minder in ere houden, bekleden wij meer eervol, en onze minder edele leden worden met groter eer behandeld, doch edele leden hebben dat niet nodig. God heeft echter het lichaam zo samengesteld, dat Hij meer eer gaf aan hetgeen misdeeld was, opdat er geen verdeeldheid in het lichaam zou zijn, maar de leden gelijkelijk voor elkaar zouden zorgen.” Daarmee vormen de Arkgemeenschappen een contrast met de gangbare praktijk in de wereld, waarin de moeilijkheden van mensen met een beperking vaak worden opgevat als iets beschamends of als een provocatie en hun problemen als lasten, die verwijderd moeten worden. 

Ook Only Friends vormt zo’n contrast. Het unieke en hypermoderne Friendship Sports Centre in Amsterdam Noord is de thuisbasis van Only Friends en is bij uitstek geschikt om onze sporters op een veilige manier te laten sporten in een vertrouwde omgeving. Op een bezielende manier spreekt coach Bertus van der Horst, deelnemer aan onze meditatiegroep, over hoe de kwaliteit van leven van kinderen met een beperking aanmerkelijk wordt verhoogd en de vormende werking die zijn openheid en ontvankelijkheid voor deze, ‘zijn’ doelgroep op hem heeft. Het is de 'alteriteit' van Levinas in optima forma: het benaderen van de positie van de ander (kinderen met een beperking) te benaderen vanuit de positie en het perspectief van de ander (van deze kinderen).                                               

Tot slot:
Wat is de rol van compassie in relatie tot de kwetsbare en onvolmaakte ander?
Ook hierin is het Henri Nouwen die ons uitdaagt in zijn boek ‘Compassion’ om primair kwetsbaar te durven zijn nabij de kwetsbare ander: “Compassie vraagt ons te gaan naar plaatsen van pijn, te delen in gebrokenheid, angst, verwarring en leed. Compassie daagt ons uit om het samen uit te schreeuwen met degenen in ellende, te treuren met degenen die eenzaam zijn, te huilen met degenen in tranen. Compassie vereist van ons om zwak te zijn met de zwakken, kwetsbaar met degenen die kwetsbaar zijn en weerloos met degenen die weerloos zijn.”                                                                                                                    

Compassie roept ons op alles te doen wat egoïsme voorkomt of dat nu materieel, dogmatisch, ideologisch, politiek of religieus gebaseerd is. Waarom? Ook omdat we als mensen, bedrijven, volkeren volledig van elkaar afhankelijk zijn en op elkaar zijn aangewezen. Het ‘koninkrijk’ dat Jezus verkondigt (vergelijkbaar met het boeddhistische streven naar verlichting), raakt niet alleen ons persoonlijk leven, maar gaat ook over een vernieuwde schepping, een herschepping van de geschapen orde en gegroeide verhoudingen. Het Handvest voor Compassie uit 2009  roept op tot inzet en maatregelen om bij te dragen aan de ‘heelheid van de schepping’ die bestaat uit vrede, gerechtigheid, duurzaamheid en compassie in politiek en maatschappij.  

Annemarie van Wijngaarden en Rob Boersma

primi sui motori con e-max.it
Onze nieuwsbrief >